و نظير آن ، آيه شريفه زير است كه خطور و الهام خدايى را نور خوانده و مىفرمايد : « وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِه » « 1 » و آيه شريفه : « هُوَ الَّذِي أَنْزَلَ السَّكِينَةَ فِي قُلُوبِ الْمُؤْمِنِينَ ، لِيَزْدادُوا إِيماناً مَعَ إِيمانِهِمْ وَلِلَّه جُنُودُ السَّماواتِ وَالأَرْضِ » « 2 » است كه بيانش در تفسير كلمه « سكينة » در آيه ( 248 ) سوره بقره گذشت . و همچنين آيه : « فَمَنْ يُرِدِ اللَّه أَنْ يَهْدِيَه ، يَشْرَحْ صَدْرَه لِلإِسْلامِ ، وَمَنْ يُرِدْ أَنْ يُضِلَّه يَجْعَلْ صَدْرَه ضَيِّقاً حَرَجاً كَأَنَّما يَصَّعَّدُ فِي السَّماءِ ، كَذلِكَ يَجْعَلُ اللَّه الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ » « 3 » است كه وسوسه شيطان را رجس خوانده و در آيه « رِجْزَ الشَّيْطانِ » « 4 » آن را رجز ناميده . پس از همه اين آيات بر مىآيد كه شيطان و ملائكه با آدمى تكلم مىكنند اما نه با زبان ، بلكه با القاى معانى در دل او . در اين ميان يك قسم ديگر از تكلم هست كه مخصوص خداى تعالى است ، و در آيه شريفه : « وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَه اللَّه إِلَّا وَحْياً ، أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ » « 5 » از آن سخن رفته و آن را به دو قسم تقسيم كرده ، يكى تكلم از راه وحى كه در اين قسم بين خدا و بنده اش حجابى نيست و دوم تكلم از وراى حجاب اين بود اقسامى از كلام خدا و كلام ملائكه و شيطانها . اما كلام خداى سبحان آن قسمش كه به نام وحى خوانده مىشود كلامى است كه براى طرف خطابش بالذات متعين است و محال است كه يك پيامبر وحى را به چيز ديگر اشتباه كند ، براى اينكه گفتيم وحى آن قسم از تكلم خدا است كه بين او و بنده مورد خطابش هيچگونه حجابى نيست ، و اما آن قسم ديگر از تكلم محتاج به روشنگريها و محكمكارىهايى است كه سرانجام منتهى به وحى گردد . و اما كلام فرشته و شيطان ، آياتى كه در همين نزديكى ملاحظه كرديد در تشخيص آن دو كافى است ، براى اينكه خطورهاى فرشتگان همواره توأم با شرح صدر است ، و آدمى را به سوى مغفرت و فضل خدا مىخواند كه آن دو هم به ملاكهاى دينى بر مىگردد ، به چيزى بر

--> ( 1 ) و برايتان نورى قرار مىدهد تا با آن راه زندگى را طى كنيد ( سوره حديد آيه 28 ) . ( 2 ) سوره فتح آيه 4 . ( 3 ) سوره انعام آيه 125 . ( 4 ) سوره انفال آيه 11 . ( 5 ) هيچ بشرى شايستگى آن را ندارد كه خدا با او تكلم كند ، مگر به وحى يا از وراى حجاب ( سوره شورى آيه 51 ) .